Samsung và Việt Nam – Mối quan hệ cộng sinh

Sau vụ việc 20 du khách Hàn Quốc sang Việt Nam và được gửi trả về, mọi người đều biết. Có một số ý kiến trái chiều và cả những “hoài nghi” liệu có ảnh hưởng gì đến mối quan hệ Việt- Hàn, kéo theo “lo sợ” các công ty Hàn Quốc, dẫn đầu là Samsung rút nhà máy khỏi Việt Nam. 


Gần đây nhất là Samsung Display, đang vận hành một nhà máy ở Việt Nam, tại đây họ lắp ráp màn hình OLED. Loại màn hình này được sử dụng trong những chiếc điện thoại thông minh của Samsung Electronics, Apple và Huawei. Khẩn khoản xin Việt Nam miễn cách lý đối với 700 kỹ sư đến từ Hàn Quốc – nơi dịch bệnh virus corona đang bùng phát mạnh.

Samsung Display – một đơn vị trực thuộc Samsung Electronics – đang trong quá trình đàm phán với Chính phủ Việt Nam về việc miễn cách ly đối với các kỹ sư Hàn Quốc, dựa trên nguồn tin thân cận.

Việt Nam là thị trường xuất khẩu lớn thứ 3 của Hàn Quốc, cũng là nguồn nhập khẩu lớn thứ 5 của nước này. Samsung Electronics chiếm 1/4 kim ngạch xuất khẩu của Việt Nam và sản xuất hơn 1/2 lượng điện thoại thông minh ở nền kinh tế đang lên này.


Nhưng dù Chính phủ Việt Nam có quyết định thế nào, tôi vẫn dám chắc chắn với các bạn, Samsung không xây thêm nhà máy ở Việt Nam thì thôi, chứ không có chuyện rời khỏi. Nhất là trong bối cảnh Trung Quốc đang vật lộn với đại dịch. Với những người hoạch định chiến lược kinh tế và chính trị sẽ không cảm tính như thế. 

Tôi có một bài viết phân tích về vấn đề vì sao các tập đoàn lớn trên thế giới đều đặt nhà máy tại Trung Quốc để khi có dịch “toang” hết, và Trung Quốc có những điểm gì hơn Việt Nam. Các bạn có thể đọc thêm.

Vậy thì lợi ích cốt lõi mà Việt Nam nhận được từ Samsung là gì? Và lợi ích cốt lõi mà Samsung mong muốn ở Việt Nam là chi?
Và những lợi ích này có đủ lớn để hai bên tiếp tục “người có của, kẻ có công” hạnh phúc bên nhau?

Không riêng gì Samsung, mà tất các cả công ty đầu tư vào nước ta, bên cạnh lợi ích, thì chi phí – hay các hệ lụy – cũng là yếu tố phải cân nhắc nghiêm túc. 

Đầu tư nước ngoài: Con dao hai lưỡi!

Một câu hỏi khác, là những chi phí – hệ lụy này có đủ nghiêm trọng để cân nhắc đến việc ngừng hợp tác trong dài hạn giữa hai bên?

  1. Việt Nam được những gì từ Samsung?

Lợi ích mà Samsung đem lại cho Việt Nam thì có lẽ báo chí đã nói rất nhiều. Có những năm (như 2017), Samsung đã đóng góp 5.43 điểm phần trăm vào mức tăng trưởng 14,5% của ngành công nghiệp chế biến chế tạo. Và có những năm (như 2018), kim ngạch xuất khẩu của Samsung ước tính chiếm khoảng 25% tổng kim ngạch xuất khẩu của Việt Nam.
Samsung cũng giải quyết giúp Việt Nam bài toán về việc làm. 

Cách đây một tuần Samsung chi 220 triệu USD xây Trung tâm R&D lớn nhất ASEAN tại Hà Nội, với cam kết “hiện thực hóa cam kết đóng góp vào sự phát triển của nền khoa học kỹ thuật của Việt Nam thông qua việc đào tạo và nuôi dưỡng nguồn nhân lực tài năng trong lĩnh vực công nghệ cao”, có lẽ là tín hiệu tích cực cho Việt Nam.

Năm 2019 Samsung là nhà đầu tư nước ngoài lớn nhất tại Việt Nam với 6 dự án tại 3 tỉnh, thành phố, tổng mức đầu tư đăng ký hơn 17,3 tỷ USD, hiện tạo việc làm cho gần 160.000 lao động. Samsung là một trong những doanh nghiệp tiêu biểu trong việc khuyến khích, tạo điều kiện cho doanh nghiệp Việt Nam tham gia vào chuỗi giá trị.

Đó là những lợi ích có thể nhìn thấy qua các con số. Các con số này dĩ nhiên là rất ấn tượng, dù không phải là Việt Nam không phải trả giá. Cái giá này sẽ được phân tích ở phần sau.

  1. Samsung được những gì từ Việt Nam?

Nếu Samsung đem lại cho Việt Nam nhiều lợi ích đến vậy, thì Việt Nam có gì để Samsung phải gắn bó?

  • Các chính sách ưu đãi hấp dẫn

Các ưu đãi mà của Chính phủ Việt Nam dành cho Samsung so với Hàn Quốc. Với ưu đãi lớn từ các loại thuế, đất đai cho đến chi phí điện, nước…, nếu rời khỏi Việt Nam, Samsung chắc chắn sẽ tổn thất rất nhiều. Trên thực tế, chiến lược phát triển của Samsung ở Việt Nam dựa rất nhiều vào các ưu đãi này, được thể hiện qua một số động thái như:

//nhờ chị Vi design cái bảng đẹp hơn nha Danh 

Mở rộng các cơ sở ở các địa phương khác nhau của Việt Nam nhằm tận dụng mức ưu đãi rất cao trong thời gian đầu (0% thuế TNDN 4 năm đầu tiên, 5% thuế TNDN 12 năm tiếp theo…). 

Với sự tính toán lợi ích, năm 2008 Samsung vào Bắc Ninh thì đến năm 2013 (5 năm sau), Samsung đã xuất hiện ở Thái Nguyên và ngưng mở rộng quy mô ở Bắc Ninh. Năm 2018 (sau khi vào Thái Nguyên được 5 năm), Samsung lại “chuẩn bị” muốn đầu tư cơ sở mới ở Vĩnh Phúc.

Ngoài ra, Samsung thường xuyên đàm phán để xin kéo dài/tăng thêm các ưu đãi này. Đàm phán để xin các cơ chế ưu đãi đặc thù hơn, chẳng hạn theo đề nghị của Samsung, Tổng công ty Điện lực miền Bắc (EVNNPC) đã đầu tư xây mới nhiều trạm biến áp 110 kV và lưới điện nhằm đáp ứng nhu cầu sản xuất của họ.

  • Cung cấp lao động giá rẻ

Trong năm 2008, Samsung đã xem xét 02 lựa chọn: Mở rộng nhà máy hoạt động tại Bắc Gyeongsang, Hàn Quốc; hoặc xây dựng một nhà máy mới ở nước ngoài. Kết quả họ đã chọn Bắc Ninh của Việt Nam. 

Chi phí lương thấp hơn hơn 10 lần ở Hàn Quốc (Samsung chỉ phải trả 353 USD / tháng cho một nữ công nhân đã tốt nghiệp THPT, tính cả làm thêm giờ – so với 3715 USD cho công nhân Hàn Quốc). 

Đó là chưa kể mức độ sẵn lòng làm thêm giờ của công nhân Việt Nam cao hơn, mà kỹ năng lao động cũng ko hề thua kém.

  • Giao Thông và vị thế

Đâu phải Việt Nam mới có lao động giá rẻ, chịu cày?

Ấn Độ, Malaysia hay Bangladesh cũng có giá nhân công rẻ và chính phủ nước họ cũng có thể đưa ra ưu đãi tương tự. Nhưng việc Samsung ngay từ đầu đã chọn Việt Nam cho thấy hai ưu thế lớn khác của Việt Nam so với các nước đang phát triển cùng trình độ: nhà nước ổn định, cộng với khoảng cách gần sát Trung Quốc.

Về mặt giao thông, Trung Quốc được coi là tương lai của tất cả các nhà sản xuất linh kiện lớn của Samsung, công ty này cũng có khoảng 30 công ty con tại Trung Quốc. Với khoảng cách chỉ khoảng 200km đến Trung Quốc, các địa phương phía Bắc như Bắc Ninh, Thái Nguyên dĩ nhiên là lựa chọn hàng đầu để làm cơ sở lắp ráp các linh kiện từ Trung Quốc nhập sang.

Và hơn hết, Trung Quốc lại là thị trường lớn tiêu thụ thiết bị của Samsung. Giảm rất nhiều trong khâu vận chuyển.

Đọc tới đây, có lẽ những người “lo sợ Samsung sẽ rời khỏi Việt Nam” có thể sẽ suy nghĩ lại. Là một doanh nghiệp, Samsung chắc chắn không dễ dàng từ bỏ một địa phương lí tưởng như Việt Nam – nơi họ đang có được quá nhiều ưu đãi lẫn lợi thế.

Ở chiều ngược lại, Việt Nam với những ưu đãi như vậy, những con số nhận được. Liệu chúng ta có nên hài lòng?

  1.  Việt Nam mất gì? Có nên chấp nhận

Công bằng mà nói mà nói, mình chưa tìm ra những điểm rủi ro đối với Samsung khi họ đặt nhà máy tại Việt Nam. Nhưng ngược lại, đã có nhiều nhà phân tích cảnh báo về những hệ lụy dành cho Việt Nam khi nền kinh tế đang quá lệ thuộc vào các doanh nghiệp FDI mà Samsung là điển hình. 

Chúng ta cần nâng cao trình độ, cân bằng giữa  doanh nghiệp nội và ngoại hơn

  •  Gia công giá trị thấp

Có thể lấy ngay câu chuyện của Toyota, khi nhà nước tạo điều kiện cho đầu tư. Nhà đầu từ cam kết chuyển giao kỹ thuật (theo hiệp định thương mại tự do, cam kết cụ thể về Cung cấp dịch vụ qua biên giới và Tự do hóa đầu tư). Nhưng khi tới giai đoạn chuyển giao, các kỹ thuật lỗi thời. Kỹ năng của người công nhân Việt Nam chỉ dừng lại ở việc vặn ốc, hàn. 

Hay Samsung, mặc dù làm việc trong công xưởng sản xuất ra những chiếc điện thoại tiên tiến hàng đầu thế giới, nhưng công nhân Việt Nam chỉ lắp ghép, đóng hộp. Vì chỉ đòi hỏi có bấy nhiêu kỹ năng nên chỉ cần tốt nghiệp cấp 3 là đã có thể vào làm ở Samsung.
Tôi có bạn đang làm kỹ sư tại nhà máy Samsung quận 9, nhà máy chuyên sản xuất màn  hình. Công việc của anh bạn tôi cũng chỉ là test, nôm na là thử đi thử lại các tính năng nhiều lần.

Có ai đó sẽ đặt câu hỏi: Sau nhiều năm, tương lai của lực lượng lao động kỹ năng thấp này sẽ như thế nào, khi mà khả năng nâng cao trình độ nghề nghiệp gần như bằng 0. Nguy hiểm hơn, nếu Samsung cắt giảm quy mô sản xuất, thì lực lượng lao động rất đông nhưng lại thiếu kỹ năng trên 160.000 người (năm 2019) sẽ đi về đâu?
Áp lực giải quyết việc làm cho họ sẽ là rất lớn.

Nghịch lý là tuy công nghệ cao nhưng kỹ năng lại thấp.

Có một điều rất đáng chú ý là ngay cả trong các lĩnh vực cung ứng đơn giản, chỉ cần nhân công với kỹ năng đơn giản (ví dụ như lắp ráp dây sạc cho điện thoại của Samsung), thì nó cũng bị chiếm lĩnh bởi các công ty Hàn Quốc. Doanh nghiệp Việt lúc ấy chỉ tham gia được vào khâu sản xuất bao bì, hộp giấy… là hết cỡ. 

Theo đánh giá của Samsung thì các nhà cung ứng Việt Nam nhìn chung chưa đáp ứng được nhu cầu của họ. Có thể thấy, con đường để doanh nghiệp nội địa trên địa bàn tỉnh tham gia vào chuỗi cung ứng của Samsung còn rất khó khăn, khi mà chính Samsung cũng ưu tiên hơn cho các nhà cung ứng truyền thống của họ.

  • Chất lượng nhân lực vùng bị ảnh hương

Tại Thái Nguyên, sinh viên tốt nghiệp ngành kỹ thuật đa phần đáp ứng được các yêu cầu của Samsung cho vị trí kỹ sư. Mặc dù vậy, số lượng sinh viên của trường đang có xu hướng giảm vì nhiều học sinh sau khi tốt nghiệp cấp 3 xong đã lựa chọn đi làm cho Samsung thay vì học đại học .

Đó là chưa kể tình trạng, nhiều sinh viên tốt nghiệp đại học đã từ chối mức lương 4-5 triệu dành cho cử nhân ở các công ty khác, giấu bằng đại học đi và vào làm cho Samsung để lấy mức lương 7-8 triệu/tháng. Về lâu về dài, nguy cơ mất đi nguồn nhân lực trình độ đại học của Thái Nguyên.

  • Môi Trường bị ảnh hưởng

Dù cho công tác xử lý chất thải, ổ nhiễm tốt thế nào thì chúng ta cũng đang đánh đổi môi trường để lấy kinh tế.

Năm 2016 tại Thái Nguyên, khu CN Yên Bình, nơi có nhà đầu tư Samsung và các dự án phụ trợ đứng chân cũng là nơi tiềm ẩn nguy cơ ô nhiễm môi trường cần được đặc biệt quan tâm. Samsung có một lượng chất thải rắn, bùn thải công nghiệp rất lớn với hàng chục nghìn mét khối thải ra mỗi tháng. 


Samsung đã ký hợp đồng xử lý môi trường với 11 doanh nghiệp nội địa nhưng vẫn chưa đáp ứng đủ so với công suất xả thải. Cho nên, đã có thời điểm doanh nghiệp xử lý môi trường cho Samsung đổ trộm bùn thải nguy hại ra môi trường tự nhiên. Nếu không quản lý chặt thì đây cũng được xem là vùng rốn ô nhiễm môi trường của tỉnh.

Tóm lại
Muốn phát triển bền vững cần có các tập đoàn, doanh nghiệp nội địa mạnh, sản xuất các sản phẩm công nghệ cao giá trị như Vingroup hay Viettel đang làm.

Nghiên cứu và nắm công nghệ chứ không quanh quẩn đi gia công điện thoại, ráp ô tô như hiện nay. Tôi vẫn luôn hy vọng thời gian tới sẽ có nhiều sản phẩm chính thức của người Việt, công nghệ Việt chứ không phải có mỗi cái vỏ. Mong sớm hết dịch, để được gặp Bphone 4.


Tham Khảo:
Báo Thanh Niên,The X-File of History, Báo Tuổi Trẻ
Samsung
VKFTA http://www.trungtamwto.vn/fta/189-viet-nam—han-quoc/1

Trả lời

Điền thông tin vào ô dưới đây hoặc nhấn vào một biểu tượng để đăng nhập:

WordPress.com Logo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản WordPress.com Đăng xuất /  Thay đổi )

Google photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Google Đăng xuất /  Thay đổi )

Twitter picture

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Twitter Đăng xuất /  Thay đổi )

Facebook photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Facebook Đăng xuất /  Thay đổi )

Connecting to %s